BAKTERİLER

BAKTERİLER

 

 

Bakteriler çeşitli metabolik yollarla enerji ve azot temin eden organizmalardır. Bakterilerin dahil olduğu divisyonun bütün türleri prokaryottur. Bu divisio SCHİZOMYCOPHYTA olarak bilinir. Bakterilerin büyük bir çoğunluğu organik maddelerden enerji ve azot temin eden heterotrof formlardır. Ölü organik maddeleri kullananlar saprofit, canlı organizmalardan besin temin edenler parazittirler. Bazıları her iki kaynaktan da besin temin edebilir. Doğal olarak parazit şeklinde yaşayan birçokları sentetik ortamlarda kültürü yapılabilir. Saprofitler her yıl atmosfere tahminen 3,5 milyar ton karbonmonoksit bırakırlar. Bakterilerin bazıları aerobiktir; bazıları oksijen bulunmayan ortamlarda yaşarlar ve anaerobiktirler. Bazı türler ise her iki ortamda da yaşayabilirler. Örneğin Clostridium tetani oksijen bulunmadığı zaman parazit, oksijen olduğu zaman ise saprofittir. Ototrof türler çeşitli şekillerde enerji temin eden anaerobik formlardır. Bazıları NO2’yi NO3’e oksitleyerek enerji kazanırlar, bazıları da kükürt ve demir bileşiklerini oksitleyerek enerji kazanırlar. 3 bakteri türü fotosentez yapar ve anaerobiktir. Bunlar klorofil a’ya benzer bir pigmente sahiptirler ve güneş enerjisini kullanırlar. Gerçekten geçmişte, bu fotosentez yapan formlar, oksijen temin edici olarak bugünkü atmosferin evriminde son derece önemli rol oynamışlardır.

 

Bakteriler, organik, inorganik maddeler ve su içerirler. Organik maddelerin başlıcaları protein, karbonhidrat, lipid ve nükleik asitlerdir. Bakterilerin beslenme ve üremeleri için besin kaynaklarına ve özel çevre faktörlerine gerek vardır.

 

Bakteri metabolizmasında enzimlerin rolü önemlidir ve bir çok enzim sistemi metabolik aktivite için gereklidir.

 

Bakterilerin uygun çevre koşullarında metabolizmaları hızlanır, hacimleri artar, nükleustan başlamak üzere ikiye bölünürler. Sıvı bir ortama ekim yapılarak bakterilerin üremelerini izlemek mümkündür.

 

GENEL ÖZELLİKLERİ VE DAĞILIŞI

 

Schizomycophyta dünyada geniş bir yayılışa sahiptir. Bu divisio Schizomycetes ve Microtatobiotes gibi iki sınıfa ayrılırlar. Schizomycetes sınıfı, en önemlisi Eubacteriales olan gerçek bakterilerin bulunduğu birçok ordo ihtiva eder. Microtatobiotes sınıfı uzun yıllar bilinen organizmaları ihtiva etmesine rağmen son zamanlarda bir sınıf olarak kabul edilmiştir. Bu sınıfın iki farklı grubundan iki cinsi göreceğiz; Mycoplazma ve Ricketsia. Bunlar bitkilerde enfeksiyon ajanı olarak bir hayli ilginçtir.

 

Bitkilerde virüs sarılığı, uzun zamandır bitkilerde virüs hastalığı olarak biliniyordu. Son zamanlarda 30’dan fazla virüs sarılığı hastalığına bir Mycoplazmanın neden olduğu anlaşılmıştır.

 

Riketsia: Yaygın canlı grubudur. Böceklerde ve bitkilerde bulunabilir. Ricketsia hücreleri kokoid, çomak şeklinde veya 2,0-0,08µ genişliğinde pleomorfik bakterilerdir. Bir sitoplazmik zarla ve ekseriya dalgalı iyi gelişmiş bir hücre, çeperiyle çevrilidirler. İç kısımda ribozomlar ve DNA bulunan alanlar görülmüştür. Bugüne kadar yapay bir ortamda kültüre alınmaları mümkün olmamıştır.

 

Mycoplazma: Mycoplazmalar hücre çeperi bulunmayan birim zarla çevrili olan son derece değişken plastik prokaryotlardır. DNA, ribozomal RNA ve transfer RNA içerirler. Çapları 50-1000 nm. arasında değişen yuvarlak yapılıdırlar. Tomurcuklanma ve ikiye bölünme ile ürerler. Bazen kısa iplikler meydana getirirler. Yaprak bitleri veya aşılama ile yayılırlar. Hastalık belirtileri sararma, büyüme anormallikleri ve floem nekrozisi gibi görülebilir. Mycoplazmaların oldukça geniş yayılışı vardır. Lağım pisliklerinden, bozulmakta olan maddelerden, köpek, sıçan, fare ve diğer hayvanlardan izole edilmektedir. Serumlu sığır eti veya benzeri maddeler içeren zenginleştirilmiş yapay ortamlarda gelişirler.  

 

Schizomycetes: Bu bakteriler 0,5-5µ çapında ve 15-20 µ uzunluğunda çoğunlukla tek hücre ya da basit ipliksi yapıda pek çok tür ihtiva ederler ve geniş yayılışa sahiptirler. Çoğalmaları ikiye bölünerek olur ve tek hücrenin basit bir şekilde bölünmesiyle son bulur. Schizomycophyta’nın birçok hücreleri spor meydana getirirler. Fakat sporlar bir çoğalma vasıtası olmaktan çok, gelişmeye uygunsuz zamanlarda türlerin taşınması için bir vasıtadır. Bazı bakteriler küf mantarlarına benzer, bazıları da ipliksidir.

 

Organik maddelerin bozulmasında rol oynayan bakteriler toprağın verimliliği açısından gereklidirler ve içtiğimiz su ve sütün, yediğimiz besinlerin kalitesini etkilerler, hayvan ve bitkilerde hastalığa neden olurlar. Tüberküloz ve çeşitli enfeksiyolar gibi çeşitli hastalıklara neden olduklarından bütün bakterilerin zararlı olduklarını sanırız, halbuki gerçekten birçok bakteri çeşitleri faydalıdır ve yaşam için kaçınılmazdır.

 

BAKTERİLERİN ŞEKLİ

 

Bakteriler genellikle küresel, çubuk ve spiral olmak üzere 3 şekilde olurlar. Küresel bakterilere Coccus, çubuk şeklinde olanlara Basillus ve spiral şeklinde olanlara da Spirillum denir. Bu şekiller arasında ara formlar da vardır. Mesela bazen çok kısa çubuk ile hücre bölünmesi için uzamış bir Coccusu ayırmak zordur. Bundan başka, şekil bir dereceye kadar bakterinin yaşına ve çevresine bağlıdır. Streptomyces türleri hariç patojen bitki bakterileri spor oluşturmayan çubuklardır. Coccus şeklindeki bakteriler inci dizisini andırırlar bunlara Streptococcuslar denir. Streptococcus cinsinin bazı türleri çok önemlidir. Neden oldukları bazı hastalıklar kızıl, yılancık, inek meme iltihabı ve sinüs enfeksiyonlarıdır. Streptococcus lactis sütü ekşiten bir ajandır. Küresel bakteriler bazen düzensiz yassılaşmış kütleler halinde bir arada bulunurlar. Bu formlara ekseriya Staphylococci denir. Staphylococcusun bir türü ekseriya çıban ve abselere neden olur. Bazen küresel bakteri türleri 8 ila 64 hatta daha fazlası bir arada kübik paketler teşkil edecek şekilde bir arada birleşirler. Bu türler Sarcina cinsine aittir.

 

Bakteriler mikroskobik görünüm bakımından yuvarlak, çomak ve sarmal şekiller olmak üzere

üç ana grupta toplanırlar.

 

Yuvarlak Şekilli Bakteriler (Koklar) : Ortalama 0.8-1.5 mikrometre (μm) boyutlarında yuvarlak şekilli bakterilerdir. Koklar ikili (diplokok), zincir şeklinde (streptokok) veya üzüm salkımı şeklinde (stafilokok) diziliş gösterebilirler. Diplokoklar, yuvarlak bakterilerin bölünmeleri esnasında birbirlerinden ayrılmayarak ikişerli olarak kalmaları sonucu oluşur. Örnek olarak, Streptococcus pneumoniae, ters mum alevi şeklinde dizilim gösteren diplokoklardır. Üremeleri bir çizgi boyunca bölünmek suretiyle gerçekleşen yuvarlak şekilli bakteriler bir zincir oluşturur. Bu görünüme Streptokok denir. Bu gruba örnek olarak, irinli infeksiyonlarda etken olan Streptococcus pyogenes'i verebiliriz. Bazı yuvarlak şekilli bakteriler üç boyut halinde de üreyebilirler. Bunların dizilimi üzüm salkımını andırdığından stafilokoklar olarak adlandırılır. Streptococcus aureus, bu grubun tipik örneğini oluşturur.

 



Çomakcık Şeklindeki Bakteriler (Basiller): Silindir şeklindeki bakterilerdir. Ortalama 0,5- 1 μm. eninde 1-5 μm boyundadırlar. Kokobasil şeklinden büyük bir basil şekline kadar değişen uzunlukta olabilirler. Zincir biçiminde ve uc uca dizilebilirler. Bu görünüm streptobasil olarak tanımlanır.

 

Sarmal Şekilli Bakteriler: Sarmal bakteriler yalnız bir kıvrımlı olabildiği gibi, bazen de 10- 15 kıvrıma sahip olabilirler. Sarmal bakteriler iki gruba ayrılır. Birinci gurupta vücutları yumuşak, bükülebilen ve kıvrılarak yılansı hareket edebilen bakteriler (spiroketler), ikinci grupta ise sert vücutlu, kıvrılmayan sarmal şekilli bakteriler bulunmaktadır. Kolera etkeni tek kıvrımlı bu tür bakterilere örnek verilebilir.

 

BAKTERİLERİN BÜYÜKLÜĞÜ

 

Bakteriler en küçük canlı organizmalar arasındadır. Çoğu bakteriler 1-2µ çapındadır. Bakterilerin küçük oluşları hayatlarında önemli bir faktördür. Bakterilerin ihtiyacı olan bütün besin, gaz ve inorganik tuzlar hücre çeperiyle alınır. Bakteri faaliyeti sonucu biriken bu tür artık maddeler, bütün toksinler veya zehirler, bazı enzimler ve diğer özel maddeler bakteri yüzeyi ile dışarı atılır.

  

BAKTERİLERİN DAĞILIŞI

 

Bu küçük organizmalar hava, su ve toprakta daima mevcutturlar. Bütün hayvan ve bitkilerin vücut yüzeylerinde hemen hemen dokunduğumuz her şey de mevcutturlar. Canlı bakteriler sterilize edilmemiş bütün yiyeceklerde ve sütte bulunur. Hatta sterilize edilmiş besinler bile bazen canlı bakteri sporu içerirler. Bakteriler doğal olarak hayvanların sindirim sistemlerinde de bulunur. Nitrojen tespit eden bakteriler baklagil köklerindeki canlı hücrelerde toplanır.

 

HAREKET

 

Birçok bakteri hareket eder. Bazıları vücutlarını eğip bükerek bazıları dönerek hareket eder. Hareket prptoplastın eğilip bükülmesiyle veya iki tip dış motor organelle sağlanır. Bakteri yüzeyi birçok kısa sille kaplı olabilir (Caryophanon latum) veya 1,2 yada daha çok kamçı şeklindeki ipliklerle ya da flagellat ile kaplı olabilir (Escherichia coli). Bununla beraber bakterilerin hareket organelleri siller veya kamçılar ökaryotik organizmadakilerle aynı yapıda değildir. Ökaryot organizmalarda kamçılar 9+2 banttan oluşan merkezi bir yapıya sahiptir. Halbuki bakteri sil veya kamçılarında 12 nm. çapında sadece tek bir merkezi iplik bulunur. Sili bakteriler saniyede 50 µ hızla hareket edebilir, hareket organeli olmayanlar saniyede 5 µ hareket eder.

 

BESLENME VE ENERJİ

 

Diğer canlı organizmalar gibi bakteriler büyüme ve çoğalma için besine ihtiyaç duyarlar. Besin, metabolizmada kullanılan temel organik maddeler ve enerji sağlayan herhangi bir organik maddedir. Birçok bakteri besin kaynağı olarak cansız organik maddeleri kullanır. Yani çoğu bakteriler saprofittirler. Alkol, şeker, yağ gibi nispeten basit organik bileşiklere veya protein gibi çok kompleks organik bileşikleri kullanabilirler. Örneğin asetik asit oluşturan bakteriler besin kaynağı olarak etil alkolü kullanırlar ve bu oksidasyondan kendi amaçları için enerji sağlarlar. Bu bakteriler bira ve şarapta bulunurlar.

 

Alkol + O2 …………………> asetik asit + su + enerji

 

Birçok bakteri besin kaynağı olarak şekerlere bağlıdır. Laktik asit bakterileri sütteki basit şekerleri kullanırlar ve sütün ekşimesine neden olurlar. Birçok bakteri türü besin olarak proteinleri kullanır ve bozulma işleminde proteinler çoğu kötü kokan basit ürünlerden biridir.

 

Saprofitik bakterilere ek olarak, besinlerini diğer canlı organizmalardan elde edenlerde vardır. Böyle bakteriler parazittir, bunlar arasında bitki ve hayvanlarda hastalık yapanlar vardır. Bazen parazit ve saprofitler arasında sınır kesin değildir. Örneğin bazı bakteri tipleri toprakta saprofitik olarak yaşarlar. Yaralanmış ete girdikleri zaman parazit olurlar; bunlar insanda tetanos ve gazlı kangrene, sığırlarda sığır vebasına meyve ve sebzelerde yumuşamaya ve çürümeye neden olurlar.

 

Bazı bakteriler, sodyum nitrat, amonyak ve hidrojen sülfit gibi basit inorganik tuzlardan enerji elde edebilirler. Bu basit maddelerin oksidasyonunu yaparlar ve serbest kalan enerji ile enzim, protoplazma, hücre çeperi ve diğer hücre materyallerini oluşturmak üzere organik maddeleri sentezlerler. Bakterileri enerji elde edişlerine göre sınıflandırabiliriz:

 

a- Bakterilerin çoğu canlı veya cansız maddelerin parçalanmasından veya oksidasyonundan enerji sağlarlar.

 

b- Çok azı inorganik maddelerin oksidasyonundan enerji sağlarlar ve bu enerjiyi kendi besinini sentezlemede kullanırlar.

 

c- Bir grup bakteride bakterioklorofil sentezler ve böylece güneş enerjisini kullanarak besinini yapar.

 

Yorum Yaz